Rekenontwikkeling, onderwijsbehoeften en de rol van rekengesprekken

Een stevige basis als fundament

Goed kunnen rekenen is essentieel voor schoolsucces én functioneren in de samenleving. Toch zijn de verschillen tussen leerlingen groot. Sommige beheersen de basis al vroeg, andere worstelen met automatiseren of lopen vast bij complexere vraagstukken. In haar promotieonderzoek onderzocht Jarise Kaskens hoe leerling- en leraarfactoren de rekenontwikkeling beïnvloeden. Dit artikel vat de belangrijkste inzichten samen en biedt praktische tips voor de onderwijspraktijk.

Een stevige basis is cruciaal. Zonder geautomatiseerde kennis van optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen, lopen leerlingen vast bij breuken, procenten en contextopgaven. Leraren doen er goed aan deze basis blijvend te onderhouden.

Tips voor de praktijk

• ✨ Blijf ook in hogere groepen oefenen met hoofdrekenen en automatiseren.
• ✨ Wissel kale sommen af met contextopgaven, zodat leerlingen zowel snel als betekenisvol rekenen.
• ✨ Signaleer vroegtijdig welke leerlingen veel moeite hebben met basisbewerkingen en bied gerichte interventies.

Executieve functies: regie over het rekenen

Rekenontwikkeling hangt ook samen met executieve functies: werkgeheugen, flexibiliteit en inhibitie. Leerlingen die moeite hebben met het vasthouden van informatie of het wisselen van strategieën, lopen vaker vast bij probleemopgaven.

Tips voor de praktijk

• ✨ Stimuleer leerlingen om eerst goed te lezen en na te denken voordat ze gaan rekenen.
• ✨ Gebruik visuele ondersteuning zoals stappenplannen en pictogrammen.
• ✨ Blijf automatiseren: dit ontlast het werkgeheugen.
• ✨ Oefen werkgeheugen door tussenantwoorden vast te houden in het hoofd.
• ✨ Laat leerlingen tussenstappen opschrijven als ondersteuning.
• ✨ Bespreek verschillende oplossingsstrategieën en nodig uit tot flexibel denken.
• ✨ Laat leerlingen hardop denken en strategieën verwoorden.
• ✨ Stel reflectievragen: waarom koos je deze aanpak? Hoe zou je het ook anders kunnen uitrekenen?

Deze vaardigheden zijn goed te oefenen binnen de rekenles, bijvoorbeeld door samen complexe sommen te ontleden of denkstrategieën te vergelijken.

Emoties en overtuigingen: rekenen met gevoel

Zelfvertrouwen en emoties spelen een grotere rol dan vaak gedacht. Leerlingen met een positief zelfbeeld durven uitdagingen aan. Rekenangst daarentegen kan blokkeren en leiden tot vermijding.

Tips voor de praktijk

• ✨ Bekrachtig succeservaringen: fouten maken mag, oefenen leidt tot groei.
• ✨ Normaliseer rekenangst: bespreek spanning en bied strategieën om ermee om te gaan.
• ✨ Geef keuzemogelijkheden in aanpak: dit versterkt eigenaarschap en zelfvertrouwen.

De leraar als sleutel

Leraren hebben grote invloed, maar goed rekenonderwijs vraagt veel vakspecifieke kennis naast algemene pedagogisch-didactische vaardigheden. Juist kennis van rekenen-wiskunde maakt het verschil. Leraren die boven de stof staan en verschillende oplossingswijzen begrijpen, ondersteunen leerlingen het best.

Tips voor de praktijk

• ✨ Investeer in eigen vakkennis: analyseer strategieën van leerlingen, bespreek rekenlessen met collega’s, volg (na)scholing.
• ✨ Maak rekenen interactief: laat leerlingen hun aanpak uitleggen en gebruik hun aanpakken als startpunt voor klassikale bespreking.
• ✨ Differentieer flexibel: werk met wisselend samengestelde groepen en bied variatie in aanbod en begeleiding, met behoud van kerndoelen.

Leraren die geloven in hun eigen kunnen en blijven leren, hebben een positieve invloed op rekenprestaties.

Rekengesprekken: verdiepend en verbindend

Een krachtige manier om onderwijsbehoeften te achterhalen zijn rekengesprekken: interactieve gesprekken waarin de leraar zicht krijgt op kennis, denkprocessen, emoties en overtuigingen van de leerling. Ze bieden meer inzicht dan toetsen en helpen lessen beter af te stemmen.

Tips voor de praktijk

• ✨ Plan regelmatig rekengesprekken, met leerlingen van verschillende niveaus.
• ✨ Richt het gesprek zowel op rekenbeleving als op het rekendenkproces van de leerling.
• ✨ Focus op wat wél lukt en wat de leerling al kan.

Kaskens werkt in een praktisch boek uit hoe je rekengesprekken effectief inzet. Leraren die hierin getraind zijn, differentiëren gerichter, maken complexere didactische keuzes en voelen zich competenter. Leerlingen voelen zich gehoord en betrokken.

Tot slot

Rekenontwikkeling wordt onder andere beïnvloed door basiskennis, executieve functies, emoties en overtuigingen, en leraarfactoren. Toetsen tonen wat een leerling kan, rekengesprekken onthullen hoe een leerling denkt en leert. Door te investeren in een stevige basis, aandacht te hebben voor regelfuncties en emoties, én rekengesprekken te voeren, kunnen leraren hun rekenonderwijs beter afstemmen op de diversiteit in de klas.

Bronnen

• Kaskens, J. (2022). Children’s mathematical development and learning needs in perspective of teachers’ use of dynamic math interviews. Dissertation. Radboud University, Behavioural Science Institute. Bekijk bron
• Kaskens, J. (2018). Rekengesprekken voeren. Pica (2024, 3e druk).