Automatiseren in de bovenbouw: hiaten zichtbaar maken (deel 3 van 3)

In de eerste twee delen van deze serie stond de opbouw centraal: de telontwikkeling en de sommen tot en met tien in groep 1 tot en met 3 en de sommen over het tiental en de (deel)tafels in groep 4 en 5. In dit derde deel gaat het om de bovenbouw. Hier wordt zichtbaar wat er eerder wel en niet is geautomatiseerd. Loopt een leerling vast, dan zit de oorzaak vaak een laag dieper dan de stof die op dat moment aan de beurt is.

Breuken, procenten en verhoudingen leunen allemaal op geautomatiseerde tafels. Juist daarom worden hiaten hier duidelijk zichtbaar. Het kan zijn dat een leerling die moeite heeft met breuken eigenlijk vastloopt op de tafels, of nog een laag dieper. De basis onder de breuk is dan nooit stevig geworden.

De som die misgaat, is dus lang niet altijd de som waar het probleem zit. Wie alleen de nieuwe stof herhaalt, oefent langs het onderliggende probleem heen. De leerling werkt hard en gaat toch niet vooruit.

In de praktijk: als een leerling blijft hangen op de nieuwe stof, kijk dan een laag dieper. Test de basisfeiten apart, los van de context waarin ze nu voorbijkomen. Vaak zit daar de echte oorzaak. Het heeft weinig zin om breuken nog eens uit te leggen als de tafels eronder ontbreken.

Zie je niet meteen waar het misgaat, voer dan een kort rekengesprek en laat de leerling hardop vertellen hoe hij de som aanpakt. Vaak hoor je dan waar de procedure spaak loopt. Ook hier geldt de volgorde: pas als de aanpak klopt, ga je inslijpen. Oefenen op tempo met een verkeerde aanpak slijpt die foutieve aanpak alleen maar dieper in.

Vind je een hiaat, dan pak je dat in de regel gericht op naast de reguliere stof, niet in plaats daarvan. Een leerling in groep 7 die de tafels niet kent, heeft meer aan een kort dagelijks oefenmoment op de tafels dan aan het lesprogramma van groep 5.

Bij een klein deel van de leerlingen lukt het niet, ook niet met goede instructie en gerichte extra tijd. Zij kunnen in groep 5 of 6 vastlopen in hun rekenontwikkeling, omdat de basisfeiten onvoldoende beschikbaar zijn om te gebruiken in het complexere rekenen. Dan verschuift de vraag. Het gaat niet langer om hoe je dit hiaat alsnog dicht, maar om welke doelen voor deze leerling in de bovenbouw reëel en haalbaar zijn en welk aanbod daarbij hoort. Het automatiseren loopt dan door op een lager niveau, terwijl het rekenen zelf gewoon verdergaat.

Die keuze maak je niet alleen en niet op één moment. Of iets hardnekkig is, blijkt pas uit wat er gebeurt na goed afgestemd onderwijs, over meerdere meetmomenten heen. Daar heb je de lijn voor nodig, niet één toets. Diagnostiek helpt om die keuze te onderbouwen, en dat is niet alleen aan de orde bij een vermoeden van dyscalculie. Ze helpt evengoed om het aanbod scherper af te stemmen.

Tips om aan ouders mee te geven: in de bovenbouw is automatiseren vooral onderhoud. De tafels en de basisfeiten moeten paraat blijven, want breuken, procenten en verhoudingen leunen erop.

Automatiseren is geen project van een jaar. Wat je in beeld brengt, geef je ook door aan de leerkracht van het volgende jaar. In de overdracht hoort daarom wie de basisfeiten ophaalt en welke leerlingen daar nog moeite mee hebben, samen met wat werkte in de begeleiding en waar de leerling in de lesstof zit.

Zo voorkom je dat de volgende leerkracht weer bij nul begint en bouw je echt verder aan de doorgaande leerlijn.