Weerzin tegen lezen of weer zin in lezen?

We deden dat volgens een eerder ontwikkelde cyclus met vier fasen:

1. We definieerden samen een praktijkprobleem: de ‘kwestie’.
2. We gingen die kwestie onderzoeken in een ‘verkenning’.
3. We zetten een ‘actie’ op naar aanleiding van die verkenning.
4. We evalueerden die actie in een ‘reflectie’.

Bij de definitie van de kwestie constateerden alle praktijkprofessionals dat leesweerstand vooral zichtbaar is tijdens vrij lezen: een activiteit die veel scholen inzetten om het lezen te bevorderen, waarbij leerlingen op vaste momenten per week 15 tot 30 minuten lezen in een zelfgekozen boek, zonder dat ze verantwoording hoeven afleggen.

Ook uit onderzoek weten we dat vrij lezen niet per se gunstige consequenties heeft voor de leesfrequentie, leesmotivatie en leesvaardigheid. Voor leerlingen zonder leesroutine lijkt vrij lezen zelfs averechts te werken.

Tijdens de verkenning gingen de praktijkprofessionals in gesprek met leerlingen van hun eigen school: meisjes, jongens, jongere en oudere leerlingen, zwakkere en sterkere lezers, en leerlingen die verschilden in leesmotivatie.

Die gesprekken leerden ons een aantal dingen over hoe leerlingen vrij lezen ervaren:

• Stillezen is een activiteit die rust en ontspanning kan brengen, maar waarvoor ook stilte en rust nodig zijn.
• Belangrijk is dat je tijdens het stillezen kunt opgaan in je boek en dat je leesproces niet verstoord wordt.
• Stillezen is een activiteit die aandacht vereist: of je die aandacht kunt opbrengen, hangt af van je concentratievermogen, maar ook van de omstandigheden, zoals het tijdstip van de dag.
• Hoewel ondersteuning bij het vrij lezen bevorderlijk kan zijn, kan gerichte hulp tijdens het stillezen het leesproces ook verstoren.
• Of leerlingen stillezen waarderen, hangt af van de vraag of ze een boek kunnen vinden dat bij ze past.

Deze uitkomsten vertaalden we in vier ontwerpprincipes: (1) het is belangrijk dat leerlingen de gelegenheid krijgen om een passende boekkeuze te maken; (2) het is belangrijk dat leerlingen zich in een rustige omgeving kunnen focussen op hun boek; (3) het is belangrijk dat leerlingen kunnen uitwisselen over wat ze lezen, maar zulke interacties mogen het leesproces niet verstoren; en (4) het is belangrijk dat leerlingen zonder leesroutine extra ondersteuning krijgen.

In de actiefase selecteerden of ontwikkelden we op basis van deze ontwerpprincipes prototypen van activiteiten om toe te voegen aan het vrij lezen. Sommige activiteiten gebeurden vóór het vrij lezen, bijvoorbeeld een ‘boekenkring’, waarin zowel leerlingen als leraren via verschillende werkvormen boeken promoten.

Andere activiteiten werden ingezet tijdens het vrij lezen: op een van de deelnemende scholen werd bijvoorbeeld het digitale platform Boekies gebruikt, waarop leerlingen met leesproblemen tijdens het vrij lezen gebruik kunnen maken van audioondersteuning.

Een laatste categorie activiteiten vond plaats na het vrij lezen: leerlingen werd bijvoorbeeld gevraagd om tijdens het vrij lezen post-its te plakken bij fragmenten die ze spannend, grappig of op een andere manier opvallend vonden. Daarover werd dan na het lezen een gesprekje aangegaan.

In een volgende stap probeerden de praktijkprofessionals de prototypen uit op hun scholen. Het onderzoek daarnaar liet zien dat de ontwerpprincipes werkten en dat ze elkaar kunnen versterken.

Door leeservaringen te delen, bijvoorbeeld via de boekenkring, maken leerlingen kennis met andere boeken en wordt een passende boekkeuze gefaciliteerd. De beschikbaarheid van passende boeken vergroot de kans dat leerlingen opgaan in hun boek, wat bijdraagt aan een rustigere leesomgeving.

Ook extra hulp voor zwakke lezers (bijvoorbeeld in de vorm van audioondersteuning door Boekies) faciliteert een passende boekkeuze: die extra hulp opent meer mogelijkheden om interessante boeken te vinden. Hierdoor vermindert de kans op frustratie en afleiding, wat weer bijdraagt aan een rustigere leesomgeving.

In een vervolgonderzoek, dat nog loopt tot en met april 2027, verzamelen we de (doorontwikkelde) prototypen in een ‘toolbox’, die we dit schooljaar op effectiviteit testen.

Bronnen

• Krijnen, E., Van Steensel, R., Meeuwisse, M. & Severiens, S. (2020). Omgang met diverse oudergroepen en bevordering van duurzaamheid. Erasmus Universiteit Rotterdam.
• Bus, A. G., Shang, Y. & Roskos, K. (2024). Building a stronger case for independent reading at school. AERA Open, 10(1), 1-17.
• Van der Sande, L., Wildeman, I., Van Steensel, R. & Bus, A. (2019). Lezen stimuleren via vrij lezen, boekgesprekken en appberichten: Effecten van leesbevorderingsactiviteiten in het basisonderwijs en vmbo. Eburon.